Çeyizdeki en hüzünlü parça! Giyildiğinde herkes ne olduğunu anlıyor, sessizliği bozan kıyafet

Derleyen: Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Anadolu’da kadınların geleneksel kıyafetleri yalnızca giyinmek için kullanılan giysilerden oluşmuyordu. Kıyafetlerin kumaşı, rengi, işlemeleri ve biçimi, yaşanılan bölgenin kültürünü ve geleneklerini yansıtan önemli unsurlar arasında yer alıyordu. Üçetek, entari, şalvar, kuşak, yelek, başlık ve cepken gibi parçalar, Anadolu’nun farklı bölgelerinde farklı biçimlerde kullanıldı. Türkiye’de geleneksel kadın kıyafetlerinin bölgeden bölgeye değiştiğini ve cepkenlerin farklı kesim, boy ve süslemelere sahip olduğu biliniyor. Bu kıyafetlerin bazılarının da aynı zamanda çeyizin bir parçası olduğu biliniyor. Anadolu’da çeyiz, yalnızca evde kullanılacak eşyaların toplandığı bir hazırlık değildi. El emeğiyle hazırlanan işlemeler, kumaşlar ve geleneksel giysiler de çeyiz içerisinde yer alabiliyordu. Türk kültürü üzerine yapılan çalışmalarda, çeyiz sayesinde el işlemelerinin korunarak sonraki nesillere aktarıldığı belirtiliyor. Bu geleneğin en dikkat çekici örneklerinden biri de ‘mor cepken’. Diğer kıyafetlerden daha farklı bir amacı olan mor cepkenin ne anlama geldiğini biliyor musunuz?

YAŞANAN SORUNLARI DİLE GETİRMENİN YOLUYDU!

Cepken, kadınların geleneksel kıyafetlerinde kullanılan kısa bir üst giysisiydi. Bölgelere göre farklı kumaşlardan hazırlanan cepkenler, özellikle işlemeleriyle dikkat çekiyordu. Kadife, atlas ve benzeri kumaşlar üzerine sırma, sim ve çeşitli motifler işlenebiliyordu. Cepkenin tek bir biçimi veya rengi yoktu. Anadolu’nun farklı bölgelerinde farklı özelliklerde cepkenler kullanılıyordu. Örneğin Manisa yöresine ilişkin Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında, geçmişte mor kadifeden yapılan ve sim veya sırma işlemelerle süslenen cepkenlerden söz ediliyor. Bu nedenle ‘mor cepken’ ifadesini Anadolu’nun tamamında aynı anlama gelen tek tip bir kıyafet olarak değerlendirmek doğru olmaz. Mor cepkenle ilgili özel anlam, belirli yörelerin kültürel anlatıları içerisinde karşımıza çıkıyor.

Mor cepkenin kadınların yaşadığı sorunları çevrelerine duyurmak için kullanıldığına ilişkin en bilinen anlatı, Muğla, Antalya ve Toroslar’daki Yörük kültürüyle ilişkilendiriliyor. Muğla Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü tarafından yayımlanan bir anlatıda, 1800’lü yıllarda bu bölgelerde yaşayan Yörük kadınlarının evlenirken çeyizlerine mor cepken koydukları belirtiliyor. Aynı kaynakta cepkenin kenarlarının sarı işlemeli ve yelek biçiminde olduğu aktarılıyor. Bu anlatıya göre mor cepken, çeyizin sıradan bir parçası değildi. Kadının eşinden haksızlık veya şiddet gördüğü durumda kullanabileceği bir sembol olarak anlatılıyordu. Kadın böyle bir durumla karşılaştığında mor cepkenini giyerek insanların görebileceği bir yere çıkıyordu. Böylece yaşadığı sorunu sözlü olarak anlatmadan çevresine duyurduğu kabul ediliyordu. Muğla Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü’nün aktarımında, bu durumda yöre halkının kadının eşine tepki gösterdiği ve onu sosyal çevreden dışladığı anlatılıyor. Bu nedenle mor cepken, söz konusu kültürel anlatıda kadının yaşadığı haksızlığı görünür hale getiren bir işaret olarak karşımıza çıkıyor.

ÇEYİZ SANDIĞININ EN ALTINDA TUTULUYORDU

Bakanlığın aktardığı yöresel anlatıda, mor cepkenin çeyiz sandığının en altında tutulduğu ve kadının bunu normal şartlarda giymesinin istenmediği belirtiliyor. Çünkü cepkenin giyilmesi, kadının evliliğinde ciddi bir sorun yaşadığına ve özellikle şiddet gördüğüne dair bir işaret olarak kabul ediliyordu. Dolayısıyla burada mor cepkenin çeyize konulmasının anlamı, kadın bunu mutlaka giyecek düşüncesi değildi. Tam tersine, anlatıya göre kadının hiçbir zaman giymek zorunda kalmaması dileğiyle çeyize konuluyordu.

Yöresel anlatıya göre kadın mor cepkeni giyip köyün veya obanın insanların görebileceği bir yerine çıktığında, bu durum onun “şiddet görüyorum ve zor durumdayım” mesajı olarak kabul ediliyordu. Böyle bir durumda çevredeki kadınların mağdur kadının etrafında toplandığı; kadının eşinin ve ailesinin ise toplumsal tepkiyle karşılaştığı belirtiliyor. Anlatının devamında alışverişin kesilmesi, sosyal ilişkilerin sona ermesi ve erkeğin toplum tarafından dışlanması gibi yaptırımlardan söz ediliyor. Ancak bu noktada tarihsel bir uyarı yapmak gerekiyor. Bu uygulamanın 1800’lü yıllarda Muğla ve çevresindeki bütün Yörük topluluklarında aynı şekilde uygulandığını kanıtlayan kapsamlı tarihî belgeler bulunmuyor. Günümüzde aktarılan bilgiler büyük ölçüde yöresel kültür anlatıları, sözlü tarih ve bu geleneği yaşatmaya yönelik çalışmalar üzerinden aktarılıyor.

Bu yüzden ‘Mor cepken giyen her kadın için bütün bölgede kesin olarak şu yaptırım uygulanırdı’ demek yerine, ‘Muğla ve çevresindeki Yörük kültürüne ilişkin anlatılarda böyle bir uygulamadan söz edilmektedir’ demek daha doğru. Bu cepkeni giymek sadece “kocasından memnun değil” anlamına gelmiyordu. Bu ifade, mor cepkenin anlatıdaki anlamını biraz fazla basitleştiriyor. Mor cepkenle ilgili kaynaklarda konu daha çok haksızlık, kötü muamele, şiddet ve kadının zor durumda kalması üzerinden anlatılıyor. Dolayısıyla mor cepkeni yalnızca “kocamdan memnun değilim” şeklinde çevirmek, anlatının içerdiği daha ciddi anlamı tam olarak karşılamıyor.

Bugün mor cepken hikâyesi, özellikle kadına yönelik şiddet konusunda bir kültürel sembol olarak da kullanılıyor. Muğla’da “Mor Cepken Oratoryosu” gibi çalışmaların yapılmasının nedeni de bu tarihî ve folklorik anlatının günümüzde kadınların şiddete karşı sesini duyurmasına ilişkin bir sembole dönüştürülmesi. Fakat tarihsel açıdan bakıldığında, mor cepkeni modern anlamda yazılı bir hukuk kuralı veya resmî bir boşanma sistemi olarak görmek doğru değil. Kısacası Anadolu’da cepken, geleneksel kadın giyiminin önemli parçalarından biriydi ve bazı bölgelerde çeyiz içerisinde de yer alıyordu. Mor cepken ise bazı yöresel anlatılarda özel bir anlam kazandı. Muğla ve çevresindeki Yörük anlatısına göre çeyize konulan mor cepken, kadının eşinden haksızlık veya şiddet görmesi durumunda topluma yardım çağrısı olarak kullanılıyordu. Ancak bu anlatıyı, bütün Türk toplumlarında geçerli olmuş kesin ve tek biçimli bir gelenek olarak sunmak tarihsel açıdan doğru olmayabilir.

Kaynak: Milliyet