Önce yangın sonra depreme yenildi! Osmanlı’nın yok olan sarayındaki eserler İngiltere Kraliçesi’ne nasıl gitti?

Derleyen: Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Osmanlı sarayları efsanelerin, büyük taht kavgalarının, törenlerin, bazen hüzün ve ayrılıkların, ölümlerin izlerini duvarlarına işleyen tarihle günümüze taşıyordu. Topkapı Sarayı’ndan hala çığlıklar geliyor, Dolmabahçe hep aynı saatin hüznünü taşıyordu. Beylerbeyi yalnızdı, yıldız ise yemyeşil bahçesiyle maviyi seyrediyordu. Çırağan’da yanan yüreklerin iniltisi sarayı on yıllar sonra bile defalarca tutuşturmuştu. Her saray yüzlerce insan tanımıştı. Osmanlı’nın eski başkenti Edirne’nin efsanevi sarayı ise insanlar onu tanıyamadan yok olmuştu. Yaşlı bir yapıydı ve çok badire atlatmıştı. Artık yorgun duvarları daha fazla tarih yükünü taşıyamıyordu. Onu ilk deprem, sonra büyük bir yangın vurmuş, sonunda ise tarih yok olurken kalabalıkların, savaşların arasında eriyip gitmişti. Onun zamanı geriye gidiyordu. Edirne sarayı hep 399 yaşında kalacaktı. Peki Fatih Sultan Mehmet’in emaneti nasıl yok olmuştu?

MİMAR SİNAN’IN ELİ DEĞDİ! DEPREM VE YANGIN YARALADI: TOPKAPI’YA İLHAM OLDU

Osmanlı’nın Baş mimarı Sinan, elini sürdüğü eserleri kıyamete kadar dayanacak şekilde inşa ediyordu. Daha genç yapılar hasar alıp yıkılırken Sinan’ın dâhiyane matematiği sağlamlığın sırrını çok daha önce çözmüştü. Edirne Sarayı, inşa edilirken ise Sinan henüz mimar olmamıştı. Tunca Nehri’nin iki kola ayrıldığı Sarayiçi bölgesinde, nehir ve orman dokusuyla bütünleşen yatay bir yerleşim planıyla inşa edilen Saray tek bir büyük bina yerine, geniş bahçeler arasına serpiştirilmiş köşkler, kasırlar ve hizmet binalarından oluşuyordu. Bu tasarım modeli, daha sonra İstanbul’un ve devletin yönetim sarayı Topkapı’ya da ilham olacaktı. Yani Edirne Sarayı aslında son derece özel bir eserdi. Mimar Sinan içinse sarayda bazı eksikler mevcuttu. İstanbulluları suyla buluşturan dahi, bu kez sarayı çürütme tehlikesi olan Tunca Nehri ve bölgenin rutubetli havasından yapıyı korumak istiyordu. Tıpkı Süleymaniye Camii’ni koruyan yeraltı kanalları ve İstanbul’a suyu kontrollü ve güvenli veren su yolları yaptığı gibi Edirne Sarayı ve çevresi için de Mimar Sinan dokunuşu gerekiyordu.

EDİRNE SARAYI’NIN HİKÂYESİ FATİH’LE BAŞLADI SAVAŞLA BİTTİ!

Edirne Sarayı Osmanlı’nın en önemli fethinin Mimarı Fatih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştı. İnşaatta Edirne ve çevresinden getirilen kaliteli küfeki taşları, tuğlalar ve nehir kumundan yapılan güçlü harçlar kullanılmıştı. Kaliteli bir inşaat olduğu kesindi. Parça parça pek çok binadan oluşan saray kompleksindeki kasırların iç mekanları ise ahşap işçiliği, tavan süslemeleri, altın varaklar ve dönemin en kaliteli İznik çinileriyle bezenmişti. Hem güzel hem işlevsel hem de sağlam bu binaların yıkılması ancak büyük bir kuvvet karşısında olmalıydı. Öyle de olacaktı. 1752 yılında meydana gelen büyük Edirne Depremi tarih kaynaklarında Zelzele-i Azîme veya ‘Küçük Kıyamet’ olarak anılıyordu. Yani kıyamete kadar yıkılmayacak Osmanlı binaları kıyametin küçüğü karşısında yara almıştı. Edirne Sarayı, 30 Temmuz 1752’deki bu sarsıntıyla hasar almıştı. Ancak can kaybı yaşanmamış, çünkü saray Sultan III. Ahmed’in 1718 yılında Osmanlı idari merkezini tamamen İstanbul’a taşımasıyla boşaltılmıştı. Boşaltılması haliyle bakımsız kalmasına da neden olmuş ve saray artık her olumsuzluktan nasibini alır olmuştu. Bu korumasız dönemde kent üst üste büyük felaketler yaşamıştı. Yani depremden önce yaşanan başka afetlerle artık bu sarayın bir ayağı çukurdaydı. 1745’te büyük Edirne yangınından sonra ahşap bölümler ve yapının önemli bölümleri yok olmuştu.

Edirne şehrini ve sarayı derinden etkileyen ve kayıtlara ‘Harîk-ı Kebîr’ yani ‘Büyük Yangın’ olarak geçen muazzam yangın, sarayı yıpratan tarihsel sürecin de fitilini ateşlemişti. 1746 veya 1745’te olduğu tahmin edilen Büyük Edirne Yangını, Edirne Sarayı’nın da kaderini değiştirmiş ve şehre en büyük ekonomik darbeyi vurmuştu. Artık 64 mahalle tamamen kül olmuş, sivil evler hariç tam 179 tarihi yapıyı yok olmuştu. Yangın esnasında 143 dükkan, 10 han, 4 cami, 4 mescit, 2 çarşı, 4 hamam ve saray yerleşkesine yakın resmi binalar ile bir cephanelik patlamış veya yanmıştı. Tüm bu yangın dalgasından tam 6 yıl sonra sarayı bekleyen büyük sarsıntı, onu artık bir harabe duruma getirmişti. 1776 yılında saray binaları içinde çıkan bir diğer lokal yangın ayakta kalan az sayıdaki kasra zarar vermişti. Oysa Edirne Sarayı için en yıkıcı darbe henüz gelmemişti. Tüm bunlardan 100 yıl sonra saray duvarları bu kez savaşın şiddetiyle dövülecekti. Önce 1829’da Edirne’yi işgal eden Rus ordusu sarayı karargâh (ordugâh) olarak kullanmış ve bu esnada yapı ağır hasar görmüştü. Ancak kapıda henüz başlamamış bir savaşın ayak sesleri vardı. 399 yaşındaki saray 1876-1877 yıllarındaki 93 Harbi’ni kaldıracak durumda değildi. Yine Rus ordusunun yaklaşmasıyla, cephaneliğin düşman eline geçmemesi için patlatılması sonucu sarayın pek çok yapısı havaya uçmuştu. Böylece Edirne’nin cennet bahçelerini andıran sarayı tamamen yıkıldı.

2027’DE YENİDEN AYAĞA KALKIYOR: ÖNCE KAZI SONRA İNŞA

Edirne Sarayı’nın en değerli parçaları olan İznik çinileri ve kıymetli eserler artık neredeyse enkaz haline dönüşmüş duvarlarda parçalanmıştı. Pek çok kişi çinilerin oradan alınıp bakımlar yapılarak saklanacağını zannetse de o eşsiz eserler İngiltere Kraliçesi Victoria’nın sarayına doğru çoktan yola çıkmıştı. Osmanlı’nın son dönemindeki savaşlar, işgaller ve diplomatik jestler bu çinileri de hedef almıştı. Sarayın çinilerinin yurt dışına, özellikle de İngiltere’ye çıkış süreci de bu gelişmelerle başlamıştı. Edirne Sarayı’nın çinilerinin İngiltere’ye gidişindeki en somut ve trajik olaylardan biri, dönemin Edirne Valisi’nin kararları olmuştu. Tam 17 sandık çini 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasındaki işgal dalgası ve sonrasındaki kargaşa döneminde, Edirne Valisi Rauf Paşa tarafından sarayın sağlam kalan ya da yıkıntılardan toplanan nitelikli parçalarından seçilerek dönemin İngiltere Kraliçesi Victoria’ya hediye edilmek üzere İngiltere’ye gönderilmişti. Aynı zamanda İngiliz müzelerindeki Osmanlı çinilerinin nereden geldiği de bu 17 sandıkla açıklanabilirdi. O dönemde Osmanlı bürokrasisi, Rus yayılmacılığına karşı İngiltere’nin diplomatik ve askeri desteğini kazanmak ya da ilişkileri sıcak tutmak amacıyla bu tür değerli tarihi eserleri ‘diplomatik hediye’ olarak kullanıyordu. Oysa onlar pek çok kişi için bu toprakların kaybetmemesi gereken benliğinin bir parçasıydı. Çinilerin kaybolma ya da dünyanın dört bir yanına dağılma hikayesi yalnızca dönemin diplomatik süreçleriyle de ilgili değildi. Artık savaş alanı olan saray arazisi sahipsizlik nedeniyle yağmalanıyor, kalıntılar antika pazarlarında satılıyordu. Avrupalı koleksiyoncular için harika birer antika olan çiniler, 19. yüzyılın ikinci yarısında, Avrupa’da (özellikle İngiltere ve Fransa’da) Doğu ve Osmanlı antikalarına karşı artan ilgiyle antika severler tarafından aranan eserlerdi. Saray enkazından sökülen, çalınan veya yerel halktan ucuza satın alınan yüzlerce nadide çini parçası, levhalar halinde Avrupalı tüccarlar ve diplomatlar vasıtasıyla Londra antikacılarına aktarılıyordu. Kraliçe Victoria’ya giden 17 sandık çini ve sonradan şahsi koleksiyonculardan satın alınan diğer Edirne Sarayı eserleri, bugün Londra’daki dünyaca ünlü Victoria ve Albert Müzesi (V&A) koleksiyonunda ve müzenin depolarında muhafaza ediliyor. Bir kısmı da Londra’daki British Museum’da sergileniyor.

Kaynak: Milliyet