Ümit Yenişehirli yazdı: Tarih boyunca tütün yasakları

Gündemde, sigara içme alanları ve tütün ürünlerine yönelik yeni ve daha sıkı yasak hazırlıkları var.

Hükümet, sağlığa zararlı ve maalesef yaygın sigara alışkanlığına karşı caydırıcı önlemleri artırma konusunda kararlı görünüyor.

Tarih boyunca tütün tüketimine ilişkin getirilen birçok yasak da yine kamusal otoritenin kararlı ve sert tercihleriyle yürürlüğe girmişti.

Eski çağ toplumlarında, ‘kafa yapan’ otlar ile içki kulvarında ilerleyen zararlı alışkanlıklar, 16’ncı yüzyılda ise Amerika yerlilerinde görülüp önce Avrupa sonra da bütün dünyada yaygınlaşan tütün ile üçüncü bir kola daha sahip olacak, kısa sürede de yasaklar görülmeye başlanacaktı.

PAPALIK TİRYAKİLERİ AFOROZ EDİYORDU

Sömürgeci devletlerin, Amerika kıtasını işgal edip soymak üzere gönderdiği Batılı haydutların, çaldıklarını Avrupa’ya taşırken beraberlerinde getirdikleri tütün alışkanlığı, kısa sürede Yaşlı Kıta’yı etkisi altına almıştı.

Hıristiyanlık adına toplumsal hayatı düzenleyen Papalık ise ilk anda bu alışkanlığa karşı tereddütlü bir tutum takınmıştı. Kimi kardinaller, papazlar, tütünü şifalı bir bitki olarak görürken, kimileri de şeytanın bir oyunu olarak değerlendiriyordu.

İkinci grupta yer alan ve malarya hastalığından ölerek tarihteki en kısa, sadece 12 gün görev yapan papa olan VII. Urbanus, 1590 yılında tarihteki ilk resmi kamusal tütün yasağını çıkarmıştı. Buna göre, kilisenin içinde veya girişinde tütün çiğneyen, enfiye çeken ya da pipo içen herkes doğrudan aforoz edilecekti.

O devirlerde ‘kamusal ölü’ haline gelme anlamı taşıyan Hıristiyanlıktan atılma tehdidi, toplum üzerinde epeyce etkili de olmuştu. Yine de her şeye rağmen zaman zaman yasağı delmeye çalışanlar görülüyor ve aforoz mekanizması devreye giriyordu.

Nihayet Vatikan’ın başına, tütün seven Papa XIII. Benedict’in gelmesiyle birlikte denetimler gevşemiş, 1724’te de yasak tamamen kaldırılmıştı.

Bu dönemde Yunan Ortodoks Kilisesi de papaz ekipleriyle cemaat evlerini basarak denetim yapıyor, buldukları tütün çubuklarına el koyuyordu.

“VAHŞİ, TANRISIZ VE KÖLE RUHLU KIZILDERİLİLERİN PİS BİR ALIŞKANLIĞI”

Batıdaki tütün karşıtlığında öne çıkan isimler arasında İngiltere Kralı I. James de yer almıştı. Kral, tütünden nefret ediyordu ve 1604 yılında ‘Tütüne Karşı’ adında bir manifesto kaleme almıştı.

Kitapta tütün, ‘Vahşi, tanrısız ve köle ruhlu Kızılderililerin pis bir alışkanlığı.’ olarak nitelendirilmekteydi. I. James, gene de tütünü tamamen yasaklamaya cesaret edememiş, bunun yerine ekonomik önlemlerle sonuç almaya çalışmıştı.

Bu amaçla da kral, tütün ithalat vergilerini tam yüzde 4000 oranında artırmıştı. Böylece tütün, sadece zenginlerin alabildiği lüks bir tüketim maddesine dönüşmüştü.

Öte yandan, tütünün anavatanı olarak bilinen Amerika’nın ilk kolonilerinde de yasaklar söz konusu olmuştu. Massachusetts’te 1632’de yangın tehlikesi nedeniyle açık havada sigara içmek yasaklanırken, 1647’de de Connecticut vatandaşlarına günde yalnızca bir kez ve yalnız olma şartıyla tütün tüketme izni veriliyordu.

Yirminci yüzyılın başlarında ise Washington, Iowa, Tennessee ve Kuzey Dakota gibi pek çok eyalet, tütün satışını birkaç yıllığına yasaklamıştı.

TİRYAKİLERE PADİŞAH DAYAĞI VE İDAM

Tütün alışkanlığı, Osmanlı topraklarına da oldukça hızlı bir şekilde girmişti. İlk zamanlar, ‘tıbbi amaçlı’ denilerek ‘zararsız’ görülen ve gösterilen tütün, kısa sürede keyif verici oluşuyla da tüketilir olmuştu.

Ne var ki tütünün yaygınlaşmasıyla birlikte İstanbul, ahşap ev ve dükkanların tütün kıvılcımlarıyla kolayca tutuşması üzerine devlet, yasakları gündeme getirmişti.

Padişah Sultan IV. Murat, yangınları önlemek ve toplumsal disiplini sağlamak amacıyla 1633 yılında tütün kullanımını, kahvehaneleri ve tütün ticaretini tamamen yasaklamıştı.

Yasak o kadar katıydı ki sıklıkla kuralı ihlal edenlere yönelik idam cezaları görülüyordu. Rivayete göre IV. Murat ve yanındakiler, tebdil-i kıyafet sokaklarda gezer, tütün içerken yakalanan kişileri ellerindeki gürzlerle döver veya cellada vererek cezalandırırdı.

Tarihi kayıtlarda, kısa bir dönem, günde bazen 15-18 kişinin tütün yüzünden idam edildiği yer almıştı.

TÜTÜN İÇEN RUS’UN BURNU KESİLİYORDU

Aynı asırda Rus Çarlığı’nda da tütün yasakları çok sert uygulanmaktaydı. Çar I. Mihail ve sonrasında Çar Alexei döneminde yakalananlara ilk seferinde dayak atılırdı.

Tekrar yakalananların ise burunları kesilir, sonra da Sibirya’ya sürgün edilirlerdi.

Bütün bu cezalara rağmen tütün içmekte ısrarlı olanları bekleyen ceza ise idamdı. Yasaklar, Batı hayranlığıyla meşhur Çar Deli Petro’nun (I. Peter) ‘Avrupalılar içtiği için’ başladığı pipo alışkanlığıyla birlikte yürürlükten kalkmıştı.

Ming Hanedanlığı döneminde, tüm dünyada olduğu gibi Çin’de de tütün kullanımı hızla yayılmıştı. İmparatorluk yönetimi bu alışkanlığı, ‘ahlaki bir çöküntü ve askeri disiplinsizlik’ olarak görmüş ve hızla sert tedbirler almıştı.

Bu çerçevede, 1612 yılında tütün yetiştirilmesi ve içilmesi yasaklanacaktı. Bir süre sonra yasağın pek işe yaramadığı görülünce de 1638 yılında çıkarılan kararnameyle tütün bulundurma veya ticaretini yapmanın cezası, kafa keserek idam edilme olmuştu.

Tütün tiryakiliğinin ordudaki cezası ise daha da ağırdı. Nöbet tutarken tütün içtiği görülen bir asker hemen oracıkta öldürülüyordu.

FRANSA’DA TÜTÜN DOKTOR REÇETESİYLE ECZANEDEN ALINIRDI

Avrupa’da nispeten yumuşak bir denetim ise Fransa’da görülmüştü.

Bu ülkede 1635 yılında çıkarılan bir kanunla tiryakiler ancak bir doktorun yazdığı reçete ile eczaneden tütün alabiliyorlardı.

Modern zamanlarda ise Almanya’daki Nazi yönetimi sırasında bilim adamları sigara ile akciğer hastalıkları arasındaki bağlantıyı incelemeye başlamışlar, ardından da yönetim; üniversiteler, hükümet binaları ve parti ofislerinde sigara içilmesini menetmiş, kadınlara sigara satışı da yasak kapsamına alınmıştı.

II. Dünya Savaşı sonrası Nazilerin yönetimden uzaklaşmasıyla birlikte de bu yasaklar da ortadan kalkmıştı.

– Jeremy Richards, ‘Sigara Yasakları’, Heartland Enstitüsü, 1 Temmuz 2008

– Ethan Trex, ‘Sigara İçilmesine Dair 7 Tarihsel Yasak’, Mental Floss Bülteni, 26 Ağustos 2015

Kaynak: Ensonhaber